Overleven onder het strenge regime van het hyperkapitalisme

Psychiater Dirk De Wachter publiceerde in 2011 het boek Borderline Times – Het einde van de normaliteit, waarin hij schrijft dat in de westerse maatschappij alle negen kenmerken van borderline leven (zie de DSM voor de kenmerken). In een interview met De Volkskrant legt De Wachter uit waarom de huidige maatschappij het meest last heeft van de symptomen ‘eenzaamheid’ en ‘leegte’. Volgens hem is er weinig verbinding meer tussen mensen, omdat de ‘ik’ vooropstaat en is er een gebrek aan levenszin. Daarnaast geeft hij aan dat ‘mensen voorspelbaarheid en duurzaamheid nodig hebben, het gevoel belangrijk en uniek te zijn voor iemand.’ Ook dat laatste ontbreekt in onze huidige, westerse maatschappij. Ik las dit laatst en werd zo verdrietig. Dit is precies wat ik in mijn binnenste voel, een groot gat dat niet gevuld (kan?) wordt (worden).

Een meer duurzame, menselijke samenleving

Ik ben 27 jaar en sinds ik me bewust ben van mijn bestaan, voel ik me al anders. Een buitenaards wezen. Mijn leven lang heb ik lieve vrienden, mensen die bij mij passen wat betreft mijn hobby’s (ambitieuze kunstenaars en nerds), manier van leven (lekker linkse open-minded mensen) en geaardheid (gays, queers, transmensen, inbetweens, donotcares). Zo anders hoef ik me dus helemaal niet te voelen, zou je denken (denk ik). Maar toch voel ik me een alien. Met al die lieve mensen om me heen voel ik me alsnog niet ‘belangrijk en uniek’ voor iemand.

Ik ben nog steeds op zoek naar iemand of iets waar ik me volledig mezelf en thuis bij voel; geen alien. En volgens mij heeft dat te maken met hoe iedereen, ook de mensen om mij heen, aan het overleven is in de huidige maatschappij. ‘Onder het hyperkapitalisme is de werkdruk zo groot geworden dat er geen ruimte meer is om in opstand te komen. In plaats daarvan keren mensen zich van de wereld af, ze hullen zich in moedeloosheid en depressiviteit en zoeken een zondebok. […] schreef filosoof Hannah Arendt in Men in dark times in 1974’ (bron: De Correspondent).

In Het tij keren vraagt filosoof Joke Hermsen zich af ‘in hoeverre de inzichten van Rosa Luxemburg en Hannah Arendt ons behulpzaam kunnen zijn bij de transitie naar een meer duurzame, menselijke en solidaire samenleving.’ Rosa Luxemburg (1871-1919) en Hannah Arendt (1906-1975) deelden een kritische reflectie op het kapitalisme en de moderne consumptiemaatschappij. Die reflectie is volgens mij nu, in een maatschappij waarin het kapitalisme is doorgeslagen naar het hyperkapitalisme, zo belangrijk.

Hannah Arendt: arbeid, werk en handelen

Het filosofische denken van bijvoorbeeld Hannah Arendt helpt me bij het verwoorden en meer bewust worden van mijn verdriet en gemis. Daarom wil ik nog even ingaan op de driedeling die Hannah Arendt maakt in het leven van de mens: arbeid, werk en handelen. Arbeid houdt het dagelijkse proces in om in leven te blijven: eten, douchen, maar bijvoorbeeld ook het huishouden. Werk is iets onnatuurlijks, het gaat hier om het materiële: we maken producten. ‘Door te werken plaatsen we ons buiten de natuur […] Huizen, wegen, gebruiksgoederen, het zijn allemaal voorbeelden van de menselijke, niet-natuurlijke wereld die nadrukkelijk te onderscheiden valt van de aarde, onze planeet. […] Werk brengt een bepaalde eenzaamheid met zich mee (bron: IJzeren Lijst 9. The Human Condition van Hannah Arendt).

Het handelen is het belangrijkst voor de mens, volgens Hannah Arendt. Het gaat over de dingen die je in relatie tot je medemens doet: praten met elkaar, uitkomen voor je mening, in discussie gaan, je zingeving vormen. Echter, je voelt het waarschijnlijk al aankomen, in onze westerse, hyperkapitalistische maatschappij is ‘arbeid’ en ‘werk’ zo veel meer belangrijker dan ‘handelen’. We staan dus veel verder weg van onszelf, van elkaar en ook van de natuur, onze planeet.

Emotionele intimiteit met jezelf en de ander

Op deze manier over het leven, de mens en de maatschappij nadenken, helpt mij met mijn persoonlijke zingevingsproblemen, een groot onderdeel van mijn psychische problematiek. Helaas krijg ik toch vaak genoeg te horen dat ik ‘daar niet zo moeilijk over na moet denken’ of ‘niet zo raar moet doen’. Dat kwetst me en maakt het moeilijk om me emotioneel te binden aan mijn medemens. Ik voel me niet alleen al heel lang een alien, ik heb ook vaak genoeg gehoord dat ik ‘anders’ ben. Dat maakt het behoorlijk lastig om me emotioneel helemaal open te stellen.

Doordat ik me ook daadwerkelijk anders voel, ben ik vaak boos op mezelf. En doordat ik vaak boos op mezelf ben, is het ook niet veilig om me bij mezelf thuis te voelen. Laat staan emotioneel intiem met mezelf te zijn. Met als gevolg dat ik affectregulatieproblemen heb, ofwel: geen idee heb van wat ik voel en van het ene op het andere moment overspoeld kan zijn door heftige emoties. Ik snap echt niets van wat er zich in mijn binnenste afspeelt. Met dit soort stukken probeer ik mezelf en mijn gevoelens iets serieuzer te nemen.

Maar net zo belangrijk vind ik de moeite die ik heb met emotioneel intiem zijn met iemand anders. Dat is echt een groot gemis, zoals ik al eerder aangaf. Ik maak mezelf vaak eenzaam, omdat ik me zo anders voel of omdat ik me niet volledig durf te openen. Zelfs bij mijn psychiater, die ik nu toch ruim een jaar ken, ben ik bang voor de emotionele intimiteit. Vaak genoeg wijst hij me op mijn eenzame gevecht doordat ik dingen uit contact vertel. Kwetsbaar zijn én hem in de ogen aankijken is al een brug te ver. Terwijl ik er zo enorm veel behoefte aan heb. Maar hoe weet ik dat ook dit mens mij niet weer ‘moeilijk’, ‘anders’ of gewoon niet te begrijpen vindt? Ben ik eenzaam, omdat ik mezelf eenzaam maak? Of maak ik mezelf eenzaam, omdat ik eenzaam ben?

Natuurlijke kiemkracht

Het gemis van emotionele intimiteit, het verdriet, het strenge regime van de hyperkapitalistische maatschappij met alle (voor mij) voelbare nadelen en mijn eigen strenge regime vanuit zelfveroordeling en boosheid, slurpen mijn energie op. Mijn natuurlijke lichaamsenergie gaat op aan al die dingen, waardoor mijn levenszin verdwijnt. Het schrijven van dit stuk, het werken aan emotionele stabiliteit en intimiteit en de pogingen minder boos op mezelf te zijn kosten ook energie, maar tegelijkertijd moeten ze ervoor zorgen dat ik weer meer natuurlijke energie krijg. Energie in de zin van levensenergie. Levenszin als een biologisch proces. Natuurlijke kiemkracht, net als de plantjes in mijn huis.

4 reacties

  1. Donnie Kiesjot schreef:

    Ondanks de stijlfout in de titel, trokken de woorden ‘het strenge regime van het hyperkapitalisme’ mijn aandacht. Al snel blijkt echter dat dit artikel helemaal niet over het hyperkapitalisme gaat, daar dit concept nodig uitleg verdient maar nergens krijgt. Nee, dit artikel gaat over de ‘ik’, of eigenlijk: een specifieke ‘ik’. Het vooropstaan van de ‘ik’ wordt in de openingsalinea nog met de woorden van De Wachter aangeduid als het grote probleem van de hedendaagse, westerse maatschappij. Maar al snel openbaart dit artikel zich ironisch als een uiterst illustratief voorbeeld van dit probleem: dit artikel gaat volledig over Anne van Winkelhof die Anne van Winkelhof vooropstelt.

    De tekst is pakweg duizend woorden lang. Ruim veertig van die duizend woorden zijn het woordje ‘ik’, los van andere woorden die naar de ‘ik’ verwijzen. Het lijkt wel een dagboek van een pubermeisje dat wat ideeën voor een opstel voor maatschappijleer verkent. Dit lijkt onschuldig, maar hierin ligt precies het grote probleem: in de ultieme daad van het vooropstellen van de ‘ik’, stelt Anne haarzelf actief buiten de rest van de wereld en zoekt in de rest van de wereld de oorzaak van de problemen die zijzelf ervaart. Anne is anders, Anne is uniek, Anne heeft moeite om zich emotioneel met anderen verbonden te voelen. En deze problemen van de ‘ik’, van Anne, zijn het resultaat niet van de ‘ik’ maar van de wereld, het strenge regime van het hyperkapitalisme, wat dat ook mag betekenen. Het is allemaal de schuld van de wereld, niet van mijzelf. Dat is inderdaad zo, als je jouw ‘ik’ zodanig vooropstelt als deze auteur doet.

    Wellicht is dat het ultieme kenmerk van het concept hyperkapitalisme (ik herhaal, wat niet eens uitgelegd wordt): de consumptiemaatschappij gaat niet langer over simpelweg het kopen van producten. Massaproductie en kinderarbeid hebben vele goederen zo goedkoop gemaakt dat je zelfs met een uitkering nog mee kunt gaan met de nieuwste mode. Het doorgeslagen kapitalisme van vandaag de dag gaat juist over dat verdrinken in consumptiegoederen en het daarmee gepaard gaande gemis aan een eigen, unieke identiteit en daarmee juist over de eindeloze neiging om op te vallen in de massa en de aandacht van anderen op jezelf te willen vestigen. Pak daarom je selfiestick, zet je GoPro aan, maak een vlog, plaats een nieuwe foto op je Insta en huil even publiekelijk uit hoe zwaar jij het wel niet hebt in deze wereld. Nee Anne, strak in de pas meelopen met dit ‘strenge regime van het hyperkapitalisme’ zonder dat je het zelf doorhebt, dat vult vast en zeker dat gevoel van leegte. En hoewel ik het probleem alleen maar voed met deze aandacht, geef ik je die toch van harte (je maakt tenslotte zelf je schrijfsels openbaar); iemand moet je toch een keer met beide benen weer op aarde terugzetten, want plantjes ontkiemen niet zonder wortels in de grond. Als je schrijft, wees dan een beetje kritischer dan dit quasifilosofisch hardop denken.

    1. Donnie Kiesnot schreef:

      Lijkt alsof je in de veronderstelling was dat je een wetenschappelijk artikel over het hyperkapitalisme ging lezen “Donnie Kiesjot”. Maar dan heb je niet zo goed opgelet op wat voor website je zit (een persoonlijke) en wat voor tekst er geschreven is (ook een persoonlijke) en vanuit welk perspectief (persoonlijk perspectief). Maar wel goed dat zoveel persoonlijkheid in deze tekst jou is opgevallen; echter is dat dus het positieve aan deze tekst!
      Als je volgende keer weer zo’n moeite neemt om een uitgebreide reactie te schrijven inclusief woorden tellen en welk (niet werk-)woord het meest gebruikt wordt in de tekst; neem dan ook ff de moeite om te kijken in welke context een tekst geschreven is.

  2. erg interresant stuk!dank je.
    ik ga erover nadenken hoe dit alles voor mijzelf geldt.het deel van wat je zegt over je een ¨alien¨ voelen, herkan ik zeer sterk als ik met de metro naar huis ga en ik de enige zonder een telefoon ben…
    ik voel ook zeer sterk dat ik eerder een consument dan een burger ben…ipv hyperkapitalisme kan in dat opzicht de term consumenten kapitalimse als een allesvernietigende vorm van isme gebruikt worden.
    het is berekend in de uk,als voorbeeld,dat de reclame en marketing sector de maatschappij meer kosten dan de banksector…niet veel mensen realisren zich dat waarschijnlijk…
    ik vond,in dit stuk,je bereidheid tot kwetsbaarheid en introspectie verfrissend en moedig!

    ga door!

  3. Arnold schreef:

    Ik kwam op je site via kloosterhuissen.nl (pelgrimeren) en kwam toen dit artikel tegen, wat me erg aanspreekt (en deels herkenbaar). Dit thema vind je bijvoorbeeld ook bij het brainwashfestival terug, waar Dirk de Wachter ook wel eens wat voor heeft gedaan. Mocht je het niet kennen, kan ik je zeker aanbevelen om dit festival eens te gaan bezoeken (volgens mij is het in oktober weer).
    Maar mooi dat je je zo openstelt, ik sluit me aan bij wat Peter hierboven zegt.

Reageer

Je e-mailadres zal niet gepubliceerd worden. Vereiste velden zijn gemarkeerd. *

Gerelateerde artikelen